Günde kaç sigara içtiğinizi neden tam bilemezsiniz?

Kısa cevap

“Günde kaç tane içiyorsunuz?” sorusunun cevabı çoğu zaman bir sayım değil, bir yuvarlamadır: “on”, “yirmi”, “bir paket”. Gerçek adet her gün değişir, ama akılda kalan tek bir yuvarlak sayıdır. Bu, bir kusur değil; hafıza böyle çalışır. Sonuç yine de şu: bir tahmine dayanan her hesap, o tahmin kadar doğrudur.

Araştırma ne diyor?

Bu olgu ölçüm literatüründe “rakam tercihi” (digit preference) ya da yığılma (heaping) diye bilinir. Açık erişimli bir çalışmada (Shiffman, 2009) 232 kişiye önce günde kaç sigara içtikleri soruldu; sonra her sigarayı içtikleri anda elektronik bir günlüğe kaydetmeleri istendi. Kayıt ortalama yaklaşık iki hafta sürdü.

Bulgular:

Ölçüm	10’un katı olan cevapların payı
Genel tahmin (“günde kaç?”)	%60,9
Anında kayıt (her sigara içildiği an)	%10,2
Rastgele dağılımda beklenen	yaklaşık %10

Tahminlerin %60,9’u 10’un katıydı — beklenenin altı katı. Anında kayıtta ise bu yığılma görülmedi.

Ortalamalar da ayrıştı: genel tahmin günde 26,4, anında kayıt günde 22,0 sigaraydı. Yani bu çalışmada tahmin sayımdan yüksek çıktı. Ama tablo tek yönlü değil: aynı çalışmada katılımcıların %87’sinin en az bir gününde, kaydedilen adet sonradan hatırlanandan fazlaydı. Tahmin bazı günlerde fazla, bazı günlerde eksik; tek bir sayı ikisini birden saklıyor.

Çalışmanın sınırını da söylemek gerekir: katılımcılar ABD’de yaşayan, günde en az 10 sigara içen ve bırakmak isteyen kişilerdi. Sonuçlar herkese birebir taşınamaz. Taşınabilen kısım, ölçüm yönteminin sonucu değiştirdiğidir.

Bu fark maliyete nasıl yansır?

Küçük görünen bir fark yıla yayılınca küçük kalmaz. Paket 130 TL ve 20’lik olsun: günde 2 adetlik bir fark günde 13 TL, yılda 4.745 TL eder. Tahmininiz ile gerçek adediniz arasında bu kadar fark olması, yukarıdaki sayılara bakınca şaşırtıcı değil.

Sigara maliyeti aracındaki “karşılaştırma adedi” alanı tam bu soruyu cevaplar: tahmininizi ve saydığınız adedi yan yana koyup farkın günlük, aylık ve yıllık karşılığını görebilirsiniz.

Tahmin yerine sayım

Tahmini düzeltmenin yolu daha iyi tahmin etmek değil, bir süre saymaktır. Bir hafta yeterince bilgi verir: hafta içi ile hafta sonu, iş günü ile tatil arasındaki fark çoğu zaman bu sürede görünür.

Sayarken iki şey işe yarar:

• İçtiğiniz anda kaydedin. Akşam “bugün kaç tane oldu” diye geriye dönmek, yeniden bir tahmindir.
• Kaydı zahmetsiz yapın. Kaydetmek zor olursa atlanır, atlanan her kayıt sayımı tahmine geri çevirir.

Smount bunun için yapıldı: her sigara tek dokunuşla kaydedilir — uygulamadan, widget’tan, Android’de bildirimden ya da hızlı ayarlardan — ve gün 24 saatlik bir kadranda görünür. Bir hafta saydıktan sonra maliyet hesabını tahminle değil, gerçek adetle yapabilirsiniz.

Kaynaklar

• Shiffman S. How many cigarettes did you smoke? Assessing cigarette consumption by global report, time-line follow-back, and ecological momentary assessment. Health Psychology, 2009; 28(5): 519–526. Açık erişim: PMC2762359. Tablodaki oranlar ve ortalamalar bu çalışmadandır.
• Maliyet örneği (günde 2 adet, 130 TL, 20’lik paket → yılda 4.745 TL) sitenin test edilmiş hesap fonksiyonuyla üretildi.

Bu yazı sağlık tavsiyesi değildir; yalnızca adedin nasıl ölçüldüğünü anlatır.